„Þetta er bara bull“

Jón Gnarr vill losna við bull orð úr íslenskri tungu.
Jón Gnarr vill losna við bull orð úr íslenskri tungu. Kristinn Ingvarsson

Jón Gnarr gefur í haust út bókina Óorð – bókin um vond íslensk orð. Í viðtali við Síðdegisþáttinn segist Jón hafa sankað að sér orðum í mörg ár eða eiginlega frá því að hann man eftir sér.

„Óorð sem mér finnst ótæk, bara vond orð sem við þurfum að gera upp við og afgreiða og sleppa takinu á,“ segir hann.

Jón segir orðin ekki af neinni ákveðinni tegund og þau komi úr öllum áttum.

„Ég er með svona ákveðna hugmyndafræði varðandi orðanotkun í íslensku. Mikið af þessum orðum er til dæmis sjúkdómaheiti og það finnst mér mjög vafasamt, að vera að búa til einhver sniðug íslensk orð yfir alþjóðlega þekkta sjúkdóma og það koma svona orð eins og legslímuflakk, þetta finnst mér til dæmis bara þvæla og við eigum bara að hætta, við eigum að uppræta svona. Þetta gengur ekki og síðan erum við með svona tvöfalt orðakerfi líka á mörgum sviðum. Við erum með eitt orð sem allur almenningur notar en svo er annað tilbúið orð sem hið opinbera notar, það er að segja opinberar stofnanir og þar á meðal RÚV. Til dæmis eins og að kalla bíla bifreiðar, þetta er bara þvæla. Bíll er bara bíll og hann verður ekkert merkilegri ef við köllum hann bifreið,“ segir hann.

Illa hugsuð bullorð

Með orðanotkun sem þessari segir Jón að íslenskunám fyrir útlendinga sé til dæmis gert óþarflega flókið.

„Síðan eru bullorð; orð sem eru bara illa hugsuð og eru bull og það er fullt af svoleiðis orðum eins og bílaleigubíll. Þú veist þetta er bara bull. Það þarf ekkert að tvítaka bíl í sama orðinu. Eða borðstofuborð, þetta er bara bull. Bílaleigubíll kemur til vegna þess að við gátum ekki notað taxi eins og er alþjóðlega þekkt um allan heim. Þá sérðu bíl með svona einhverju ljósi ofan á þar sem stendur taxi en við gátum ekki notað taxi af því að það er útlenska. Þá þurftum við að búa til íslenskt orð og við bjuggum til orðið leigubíll. En svo komu túristarnir og bílaleigurnar og þá föttuðum við: „Úpps, við erum búin að nota þetta orð. En ef við segjum það bara tvisvar? Segjum bara aftur bíll og heyrðu, brilljant, við leysum það.“ Þetta er bara bull,“ segir hann.

Þá segir Jón að sér finnist að í ákveðnum tilfellum eigi einfaldlega að nota alþjóðleg orð. Til að mynda þegar líf fólks og heilsa er í húfi.

„Eins og varðandi sjúkdóma og svona læknisfræðileg hugtök þá eigum við að sleppa því algjörlega að vera að búa til einhver sniðug íslensk orð. Ég fór til læknis um daginn af því að ég var með einhver útbrot og læknirinn sagði við mig: „Þetta er ristill.“ Og ég vissi ekki að þetta væri til. Þarna er húðsjúkdómur sem heitir það sama og líffæri. Þetta er bara bull. Ég er alls ekki mótfallinn nýyrðum en það þarf bara að gera það almennilega. Það þýðir ekkert að henda fram einhverju orði og segja bara: „Heyrðu, fundur búinn og við erum búin að afgreiða hérna tuttugu orð.“ Það verður bara að gera þetta almennilega og við verðum líka bara að horfast í augu við það að stundum eru í umferð orð sem ná engri átt og bara orð sem verður bara að drífa út úr tungumálinu. Það eru svona orð eins og fílapensill til dæmis, sem er í rauninni læknisfræðilegt. Er sjúkdómur – eða getur verið það – og þetta orð hefur hvorki með pensla eða fíla að gera, þetta er dregið úr dönsku og var grínorð í Danmörku sem átti að vera eitthvert grín á einhvern prins sem hét Filip og filipens, sem sagt að ef þú varst með fílapensla þá varstu eins og þessi Filip. Ég þekki þessa sögu ekki nákvæmlega en þetta er uppruni þessa orðs. Og það eru mörg orð sem eru svona hljóðmyndir af dönskum orðum eins og stígvél. Þú ert ekkert að stíga á neina vél þarna. Það er engin vél í stígvélum. Þýðingin er oft byggð á misskilningi sem er byggður á misskilningi upprunalega og þetta er ekkert nýtt af nálinni í íslensku,“ segir hann.

Jón segir að það sé kominn tími til þess að horfast í augu við orðin og að mörg þeirra sé tímabært að taka úr íslenskunni.

Útskrifast úr sviðslistanámi í haust

Í haust mun Jón ekki aðeins gefa bókina sína Óorð út heldur einnig útskrifast úr MFA-námi sem er sviðslistanám. Sem lokaverkefni valdi Jón sér að syngja Völuspá.

„Af hverju? Ég bara veit það ekki. Mér var bara sagt að gera það eiginlega. Þetta er held ég fimmta verkefnið sem mig langaði að gera og ég fór svona að garfa í þessu og þetta algjörlega greip hug minn allan. Ég mun flytja þetta formlega í Þjóðminjasafni Íslands 26. ágúst, það verða held ég þrjár sýningar og ég syng þarna útgáfu. Það eru til þrjár mismunandi útgáfur af Völuspá og ég flyt hina svokölluðu Hauksbókarútgáfu, sem er 62-64 erindi,“ segir hann.

Jón segist vera með meira sjálfstraust eftir námið og nú þori hann betur að syngja fyrir framan fólk.  

Viðtalið við Jón Gnarr má hlusta á í heild sinni í spilaranum hér fyrir neðan:

 

mbl.is

#taktubetrimyndir